اسكناس درشت و پول الكترونيك


چاپ و رواج پول درشت داراي مزايا و معايبي است. مزيت عمده‌ي آن كه توسط دارندگان دستگاه خودپرداز بيان مي‌شود، كم كردن استهلاك دستگاه و تسريع در ارايه اسكناس به مشتريان بانك است. متاسفانه از ابتداي اتوماسيون در ايران، دستگاه خودپرداز به علت هيكل بزرگش، بيشتر مورد توجه مسئولان ما قرار گرفته و باقي موارد را فداي آن كرده‌اند. وقتي مي‌خواهيم تصميم جديدي بگيريم (مانند چاپ اسكناس درشت)، ابتدا به فكر دستگاه خودپرداز هستيم و سپس به فكر ساير موارد مشابه آن. اسكناس درشت باعث سهولت استفاده از پول شده، و به همين دليل براي توسعه پول الكترونيك مضر بوده و گسترش آنرا در ايران دچار ركود جدي مي‌كند. شايعه چاپ كردن اسكناس درشت 5 و 10 هزار توماني و اظهار نظر بعضي از مسئولان، ما را بر آن داشت كه تاثير آنرا بر پول الكترونيك بررسي نماييم؛ ابتدا چند فرض قبول شده را مرور كنيم:

1- يكي از علت‌هاي رويكرد مردم دنيا (غير از ايران) به استفاده از كارت بانكي، نا امن بودن حمل پول نقد است. اگر 500 يا 1000 يورو پول نقد همراه شما باشد، امنيت شما به مخاطره مي‌افتد. اين امر در ايران درست نبوده و امنيت حمل پول نقد در ايران بسيار بالا است. اسكناس درشت، باعث راحتي استفاده از اسكناس، كم كردن فشار بيهوده به دستگاه خودپرداز و دوري از پوز مي‌شود.

2- پرداخت كارمزد فروش يك تا يك و نيم درصد، براي بسياري از فروشندگان زياد بوده و باعث دفع آنها از قبول دستگاه پوز مي‌شود. اين موضوع كاملا منطقي است، چون كليه فروش‌هايشان را يك درصد گران مي‌كند كه در مجموع، كاملا برايشان محسوس است.

3- هزينه يا كارمزد شتاب و پذيرنده كه دستگاه را نصب نموده، بسيار بالا است. بطوريكه بر اساس آمار ارايه شده توسط شتاب در مرداد ماه 1384 كه بيش از يك ميليون تراكنش را ذكر كرده بود؛ درآمد شتاب از اين محل حدود يك ميليارد تومان در ماه مي‌شود؛ كه تقريبا مساوي با هزينه ماهانه چاپ اسكناس است. ساير هزينه‌ها نيز مزيد بر اين مي‌شود.

4- با توجه به قيمت يك دستگاه پوز، استهلاك آن، هزينه شبكه، تجهيزات رايانه، هزينه ستاد مركزي، هزينه كارمندان و كليه هزينه‌هاي بالاسري در 5 سال، هزينه يك دستگاه پوز حداقل 15 هزار تومان در ماه است.

5- بانك مركزي، با دستور به كليه بانك‌هاي ايران، اراده كرده‌اند كه در 5 سال آينده يك ميليون دستگاه پوز نصب نمايند؟!

6- اگر رشد نصب پوز را نرمال فرض كنيم، يعني كه از روز اول، تعداد نصب شده 1 عدد، و در پايان 5 سال، يك ميليون عدد باشد؛ هزينه ما در 5 سال، حاصل ضرب 60 ماه در 15 هزار تومان در 500 هزار است كه  450 ميليارد تومان مي‌شود.

7- در بهترين حالت از گسترش پول الكترونيك در خرده فروشي كه ما را مانند آمريكا گرداند!، حداكثر يك سوم از گردش پول خرده فروشي را حذف و با كارت بانكي جايگزين مي‌كنيم.

با توجه به مفروضات فوق نتيجه مي‌گيريم كه:

1- هزينه نصب پوز، بسيار بالاتر از هزينه چاپ اسكناس است، حتي اگر چند برابر كمتر از مقادير محاسبه شده‌ي ما باشد. كاربرد پوز هم مشكل تر از اسكناس است، خصوصا عدم اطمينان از وجود دستگاه در تمام اماكني كه خريد انجام مي‌شود، مخصوصا در شهرستان‌ها.

2- چاپ اسكناس درشت 5 و 10 هزار توماني در وحله اول باعث كم شدن استهلاك دستگاه خودپرداز مي‌شود و در همان لحظه باعث كم شدن استقبال از دستگاه پوز توسط فروشنده و دارنده كارت مي‌گردد. به عبارت ديگر، پول درشت در ايران باعث ضديت با پول الكترونيك و دستگاه پوز مي‌شود.

3- ذخيره پول در تشك، متكا و منزل افزايش مي‌يابد، مقدار زيادي در دست مردم قرار گرفته و از حساب‌هاي بانكي خارج مي‌شود.

4- اشكالي ندارد كه هم پول درشت چاپ كنيم و هم دستگاه پوز را گسترش دهيم. اما تاثير هر يك بر ديگري را ناديده نگيريم و اثرات جانبي را مد نظر داشته باشيم. اگر دلايل استفاده از اسكناس را تقويت كرديم!؟ تقويت ساير نقاط قوت استفاده از دستگاه پوز را در دستور كار قرار دهيم. اين كار روش‌هاي ساده و كارايي دارد كه مقداري را قبلا گفته‌ايم و در آينده نيز پي‌گير خواهيم بود.