بانك مسكن، دستگاه خوددريافت، شركت پويا


اولين بانك ايراني كه اقدام به خريد و پياده سازي دستگاههاي خوددريافت‌(اسكناس) نمود، بانك مسكن ميباشد. اگر دستگاه خودپرداز را ضدحال و مخالفت با پول الكترونيكي فرض كنيم، دستگاه خوددريافت بدون دخالت انسان پول كاغذي را تبديل به پول الكترونيكي مينمايد. از مزاياي منحصر به فرد آن، تشخيص تقلبي بودن پول است كه با دقت زيادي انجام مي‌دهد. براي استفاده از تجربه بانك مسكن (تاسيس 1317) به سراغ آقاي سعيد عسگري(اناركي) مشاور محترم مدير عامل و مدير كل خدمات رايانه‌ايي بانك رفتيم. ايشان بعد از معرفي آقاي مهدي كاوسي‌فر به عنوان مدير پروژه دستگاه‌هاي خوددريافت (علاوه بر مشاغل ديگر)، ما را در جريان طرح قرار دادند.  در اين مختصر، طرح را از منظر بانك مسكن بررسي خواهيم كرد و در حال حاضر ديدگاه‌هاي شركت پويا را لحاظ نمي‌كنيم و اگر خدا بخواهد در آينده به آن خواهم پرداخت. ابتدا خلاصه‌ايي از طرح:

كارفرما: بانك مسكن www.bank-maskan.ir
برنده مناقصه:
شركت پويا www.pooyaco.com  و شركت هارت www.hartmonetic.com  از كشور اسپانيا و تاسيس 1987 ميلادي
مبلغ پروژه: حدود 40 ميليارد ريال كه 7 / 5 ميليارد ريال آن بخش نرم‌افزار است
زمان عقد قرارداد: 12 / 8 / 81
مدت قرار داد: 17 ماه
قيمت هر دستگاه: حدود 300 ميليون ريال

با تشكر فراوان از آقاي عسگري و همكاران ايشان، اكنون و بدون مقدمه، مختصري از سوالات ما و جواب‌هاي  ايشان را مي‌آوريم. تعدادي از عكس‌هاي دستگاه نيز در صفحه‌ايي ديگر تدارك ديده شده است.

آقاي عسگري لطفا مختصري از تاريخ تشكيل و شكل گيري طرح خوددريافت را بيان فرماييد.
اين طرح در ابتدا دو سه مدعي داشت كه مقارن با ورود من در دي ماه سال 80 بود. قبل از مديريت اداره كل انفورماتيك و در هنگامي كه در شوراي انفورماتيك بانك بودم، پروژه‌اي مطرح بود كه در عابر بانك‌هاي عادي (خودپرداز)، وصول اقساط را انجام دهيم. به هر حال ايده متعلق به سالهاي 79 تا 80 است. ابتدا اين نكته را طرح كرديم كه بانك مسكن با بانكهاي ديگر فرق دارد و 80 درصد از تراكنش‌هاي آن وصول است. در حال حاضر حدود 5 / 1 ميليون تسهيلات گيرنده داريم كه ماهي يك بار بايد قسط بدهند. به عبارت ديگر 80 درصد عمليات ما تسهيلات مسكن است و حدود ده درصد مسايل جاري است.
ابتدا پروژه خودپرداز مطرح بود كه بعد از تحليل‌هاي زياد، تبديل شد به پروژه خود دريافت. با دو سه شركت ايده خود را مطرح كرديم. درنمايشگاه سبيت نيز كه همان سال شركت كرديم دستگاه چرخاندن پول (Recycle) را نيز ارايه مي دادند ولي تك برگي بود. چند شركت بودكه پول را دسته ايي مي‌پذيرفت و رسيد مي‌داد. بنابراين مطمئن شديم كه ايده ما در دنيا پذيرفته شده است ولي نصب شده در جايي نديديم. حتي بدنبال دستگاههاي ساخت داخل نيز رفتيم.
بعد از افت و خيز زياد، براي مرحله اول تصميم گرفتيم كه با 120 دستگاه كار را شروع كنيم. اول دعوت به همكاري بين المللي و شناسايي پيمانكار كرديم. حدود 9 شركت اعلام آمادگي كردند كه اسناد مناقصه را برايشان ارسال كرديم. 4 شركت جواب ما را دادند كه عبارتند از ايران ارقام با دستگاه ان‌سي‌آر، پديسار با دستگاه كبا، پويا با دستگاه هارت (Hart) از كشور اسپانيا و آي‌سي‌اس با دستگاه سيگما. حتي دو شركت را خودم راهنمايي كردم كه چه محصولي خوب است و آنرا مي توانند ارايه دهند. در نهايت شركت پويا بادستگاه هارت به چند دليل انتخاب شد:

1- سرعت تشخيص، كه 7 برگ در ثانيه مي‌شد .
2- دويست اسكناس در هر بار مي پذيرد و قابل افزايش است.
3- مخزن دريافت آن بزرگ است و 8000 برگ مي‌پذيرد و مثلاً ان سي آر حد اكثر 100 برگ مي‌پذيرفت.
4- بعضي از شركتها هنوز نمونه نداشتند و در مرحله پايلوت بودند.
5- پيچيده نبود و از نظر فني كارشناسان ما آنرا پسنديدند.

بعضي از شركتها، تحليل‌گران، مشاوران و دوستان توصيه مي كردند كه يك دستگاه دوگانه بگيريم. اما هر نفر كه در مقابل دستگاه قرار مي‌گيرد آنرا مشغول مي‌كند. با لحاظ كردن قيمت دو دستگاه كه معادل يك عدد دستگاه دوگانه مي‌شود، مي‌توان با دو دستگاه متفاوت، صف را نصف، و جوابگويي به مشتري را به دو پيشخوان و دو برابر افزايش داد. بعضي از شركت‌ها فقط مدل دو گانه داشتند و ما مستقل ميخواستيم.

قيمت اين دستگاه چقدر شد؟
حدود30 هزار دلار. زيرا بخش شناسايي اسكناس قيمت زيادي دارد و حدود 6 هزار دلار است.

چند فاكتور امنيتي اسكناس را شناسايي ميكند؟
غير از تصوير آن، حد اكثر 4 فاكتور را شناسايي ميكند. البته تصوير را من به عنوان فاكتور امنيتي قبول ندارم. فاكتورهاي آن عبارتند از:
1- خط اسكناس
2- قطر اسكناس
3- مغناطيس
4- ماوراء بنفش
بعضي از اسكناس‌ها مانند يورو 7 فاكتور دارند. اخيراً شنيده‌ام كه شركب دِلارو يك ماده ايمني شيميايي ميدهد كه با خمير اسكناس مخلوط شده و قابل شناسايي است. دستگاه شناسايي آن را هم ارايه كرده است.

بعد از اين مرحله چه طرح‌هايي داريد؟
1- پرداخت قبوض به صورت پرداخت مستقيم و با دريافت پول
2- دريافت چك‌پول (مسافرتي). اما مشكل اين است كه فاكتورهاي آن كم و در پاره‌ايي از موارد متفاوت است. مهري كه شعب روي آن ميزنند نيز تصوير چك را مخدوش ميكند و نحوه امضا نيز دردسر دارد.
3- اعطاي اعتبار به مشتريان خود. زيرا تمام آنها ضمانت كافي در نزد ما دارند.
4- خدمات اطلاع رساني به مشتريان و پاسخ به كليه سوالات آنها درباره قوانين، مقررات، انواع وامها، مانده وام، اقساط و ...
5- دريافت وجوه كوچك و واريز به هر حساب (حد اكثر 200 برگ) كه به طور معمول كمتر از 100 برگ است.
طرح هايي داريم كه هزينه خريد دستگاه را كم كنيم. مانند شناسايي پول با استفاده از اثر انگشت اسكناس، چون حدود 8 هزار دلار تفاوت ايجاد ميكند. البته توجيه هم دارد. ما الان شعب متوسط را متري 5 ميليون تومان خريداري ميكنيم و قيمت اين دستگاه حدود 6 متر شعبه است. الان حدود 5 / 1 ميليون مشتري داريم كه 2 / 1 ميليون مشتري فعال هستند و بايد كارت بدهيم. هر سال حدود 100 هزار مشتري نيز اضافه ميشود. ماهي 10 هزار تسهيلات مسكن ميدهيم كه حدود 500 مورد خلاف و تقلب در آنها وجود دارد. مثلاً در بنگاه دفترچه صادر ميكنند، يا حساب جابجا ميكنند، امتياز و حساب را تغيير ميدهند، در بستن حساب و تغيير نام آن دخالت ميكنند. حساب‌هاي ما در بنگاه‌ها خريد و فروش ميشد. حتي در بعضي موارد تا 30 درصد از وام را از مردم ميگرفتند. گاهي يكي مي‌آمد و تا 100 حساب باز ميكرد و بعدا اسامي آن را تغيير ميداد.

وظايف اين دستگاه در حال حاضر و آينده نزديك چيست؟
وصول اقساط  است. به نظر من حلقه هاي سيستم پول الكترونيك 3 عدد است.
1- تبديل پول رقمي به فيزيكي، كه خود پرداز آن را انجام ميدهد
2- تبديل پول رقمي به رقمي، كه پوزهاي فروشگاهي آن را انجام ميدهند
3- تبديل پول فيزيكي به رقمي، كه توسط خوددريافت انجام ميشود.
اين سيستم به صورت متمركز و بچ (batch) عمل ميكند و البته در صورت وجود ارتباط، ميتواند آنلاين نيز كار كند. كارهاي مربوط و اين سامانه، حداقل ماهي 2 ميليارد تومان از ضرر بانك و هزينه‌هايي كه در اين رابطه مي‌شد،پيشگيري ميكند و در چند ماه اول كليه هزينه‌هاي خود را جبران ميكند. در حال حاضر كليه اطلاعات به صورت متمركز وجود دارد و كنترل نظارت دقيق روي آن انجام ميشود.

بزرگترين مشگل شما چيست؟
بزرگترين مشكل ما نيروي انساني و نگهداري آن است.

آيا خود دريافت سراسري است؟
بله، در كليه شعب ميتوان هر قسطي را پرداخت كرد.

كارت شما چه مشخصاتي دارد؟
يك كارت حافظه هوشمند با رمز 24 بيتي و يك كيلو بايت حافظه است. البته با سه بار خطا در ورود رمز، مسدود ميشود. قيمت آن حدود 7000 ريال براي ما تمام شد. تمام اطلاعات سر لوحه وام، مانند نام، مبلغ قسط، تعداد آن، تاريخ افتتاح، جريمه معوقه، تراكنشها و مانند آنها را نگهداري ميكند.

چه ميزان پوز داريد؟
در تمام شعب پوز خواهيم داشت. الان در 120 شعبه تهران و كرج دستگاه‌هاي خودپرداز را تا آخر شهريور نصب خواهيم كرد. تسهيلات مسكن با پوز هم كار ميكند و سرعت تحويلداري را زياد ميكند. به نظر من با اين نحوه كار بانك مركزي، تا چند سال ديگر هم پول الكترونيك جا نمي‌افتد و اين حجم اسكناس در دست مردم ميماند. تا وقتي پوز وارد فروشگاه نشود و 90 درصد مردم حداقل 3 كارت در جيبشان نباشد، با اين اسكناس‌هاي قلنبه سرو كار داريم. بانك مركزي هم اسكناس‌هاي درشت چاپ نمي‌كند كه آن را نتوان در خانه پس‌انداز كرد. بنابراين ما چاره‌ايي فعلاً نداريم.

مرحله بندي كار شما چيست؟
تاكنون حدود 30 شعبه در حال كار است و در مرحله اول 120 شعبه در تهران و كرج تا آخر شهريور 83 راه اندازي خواهيم كرد. مشكل عمده ما ارسال آخرين اطلاعات شعبه است كه براي بستن حسابها لازم ميشود. يكي از مشكلات ما تبديل اطلاعات و انتقال از سامانه قديم به جديد بود كه دردسر زيادي براي ما و شركت پويا داشت. الان تمام دستگاه‌ها به شعبه حمل شده و در حال راه اندازي است. تمام دستگاه وصول را انجام ميدهند و مقداري خدمات اضافه هم به زودي راه اندازي ميكنيم.

ميزان صرفه جويي شما چقدر است؟
فكر ميكنم كه ماهي حداقل 2 ميليارد تومان صرفه جويي و بهبود سيستم ايجاد ميشود. البته به منافع سيستمي مانند كم كردن قلم بازها و اسناد بين واحد و غيره  فعلا كاري ندارم و بيشتر به ضررهاي خلاف، اختلاس و غيره نظر دارم. حداقل 5 راه ساده براي خلاف و اختلاس وجود دارد. يكي در انتقال يك حساب به شعبه ديگر است كه در شعبه ديگر بايد از روي فهرست چاپ شده شعبه انجام گيرد. به عبارت ديگر امتياز سازي ميشد. من مطمئنم كه در بسياري از موارد اين كارها صورت ميگرفت. ديگري تبديل يك حساب پس انداز به حساب امتيازي و تعهد آور است كه الان فقط در ستاد مركزي انجام ميشود كه هم گردش كار و هم نرم افزار را درست كرده‌ايم. موردي داريم كه يك بنگاه 200 حساب باز كرده بود يا شخصي بود كه 9 وام گرفته بود. اكنون بسياري از اين موارد در سيستم اطلاعات مديريت ما آشكار ميشود.

حمايت مدير عامل بانك و مديران ارشد از شما چگونه است؟
حمايت مدير عامل محترم بانك، آقاي احمد فرشچيان (كه پسر عموي استاد فرشچيان هنرمند نيز هستند) از فعاليت‌هاي داده‌ورزي و سازمان ما بسيار عالي است. ايشان مهندس معمار هستند و مدير عامل بانك مسكن را وزارت مسكن معرفي ميكند.

از ابتدا قرار بود كه چه تعداد دستگاه خريداري شود؟
در قرارداد اول قرار بود كه 6 دستگاه نصب و راه اندازي شود و اگر از آزمايش سر بلند بيرون آمد 114 عدد ديگر هم خريداري و نصب شوند. در غير اين صورت آن 6 عدد هم مرجوع ميشد. آزمايش 6 دستگاه در شهريور 82 تمام شد، البته شركت پويا نيز اصلاحات زيادي انجام داد و پاره ايي از موارد كه شركت هارت به عهده نميگرفت، خودش انجام داد. ابتدا قرا بود كه 700 دستگاه خود دريافت بگيريم، سپس 300 عدد و در آخر 120 عدد شد. حدود شهريور سال 81 عمليات مناقصه را انجام داديم. ابتدا مناقصه ايي براي 300 دستگاه برگزار كرديم و چون مشكلاتي با گران شدن يورو پيش آمد آنرا باطل كرديم و سپس براي 120 دستگاه اقدام كرديم .

برنامه آينده شما براي خريد بقيه دستگاه‌ها چيست؟
چند ماه ديگر مناقصه ايي براي300 دستگاه برگزار مي‌كنيم.

با توجه به آزمايش اين دستگاه‌ها و تنظيم برنامه‌ها و ساير امور با خوددريافت هارت و شركت پويا، مناقصه ديگر چه معنايي ميدهد؟ همه ميدانيم كه از شركت پويا خريد خواهيد كرد.
ما بالاخره مناقصه را بايد برگزار كنيم. و اگر غير از اين كار (خريد از شركت پويا) انجام دهيم اشتباه است. هر دستگاه ديگري را بگيريم، تا مشكلاتي كه حل كرده‌ايم را بخواهد حل كند، 2 سال سپري مي‌شود. حدود 20 اصلاح سخت افزاري براي ما انجام دادند و الان نيز براي20000 ريالي بايد شركت پويا، اقدام كند. البته شركت پويا بايد بخش نرم افزار خود را نيز خيلي تقويت كند.

قابليت هاي ظاهري اين دستگاه چيست؟
ظرف اسكناس اين مدل تا 8000 برگ است كه يك كاست مانند گاوصندوق دارد و به راحتي قابل بزرگ شدن نيز مي‌باشد. در نظر اول من از دستگاه شركت پديسار خوشم آمد و بسيار از نظر تكنولوژي مرا جذب كرد. ولي ازظرافت و پيچيدگي آن ترسيدم. اين دستگاه خيلي ساده است و ديگري خيلي پيچيده. قيمت آن ها هم يك ميليون تومان بيشتر فرق نداشت ولي چند ايراد داشت. يكي اينكه خيلي كند بود و هر بار حداكثر 50  اسكناس ميپذيرفت كه بعد تا 100 قطعه افزايش يافت. اين دستگاه از اول 200 قطعه مي‌پذيرفت كه بيش از آن هم ميتوان سفارش داد. 7 قطعه در ثانيه دستگاه هارت مي شمارد و متوسط زماني كه مشتري قسط ميدهد بين 2 تا 3 دقيقه است. دو سه ماه اول براي مراجعات اوليه، يك نفر را براي كمك به مشتري مامور كرديم تا فرهنگ مصرف و تازگي فن‌آوري جا بيافتد.

دستگاه را چگونه آزمايش كرديد؟
بصورت عملي و حدود 4 روز در مرحله اول آزمايش كرديم. بعدا در شعبه نيز نصب گرديد و بصورت عملي در اختيار مشتري قرار داديم و نظارت و كنترل نيز انجام داديم وهمزمان آن را شركت‌ها آزمايش و تنظيم كردند. اين بهترين و تنها راه ممكن بود زيرا هيچ كس شناختي از تنوع اسكناس‌هاي ايران نداشت. شركت هارت نيز در ايران حضور داشت و آنرا تنظيم ميكرد. براي اينكه مشتري اذيت نشود، ميزان دقت و سخت‌گيري را الان روي متوسط قرار ميدهيم. (راه راست: آقاي كاوسي فر در اين لحظه دست در جيب كردند و 2 اسكناس 10000 ريالي بصورت تصادفي بيرون آوردند، خط اسكناس، نيم سانت و عرض اسكناس حدود 1 ميلي متر تفاوت داشت. آقايان شرح زيادي از مشكلات چاپ و اسكناس بيان كردند كه ذكر نمي‌گردد).

بزرگترين مشكل شما چيست؟
1- بي علاقه بودن سازمان‌هاي جانبي ما براي همكاري و عدم هماهنگي آنها با ما.
2- نداشتن كارشناس مناسب در ادارات همكار براي جلو بردن پروژه.
3- نبود انگيزه براي كارمندان ادارات و شعب.
4- ضعف اداره خدمات رايانه از لحاظ تعداد و نيرو و تامين منابع مالي. ميزان كاري كه پذيرفته‌ايم و در حال انجام آن هستيم تقريباً 10 برابر قبل شده است اما نيروها فقط 40 درصد اضافه شده اند. (از 50 نفر به 70 نفر رسيده است). سازمان مناسبي هم براي رفع مشكلات نداريم. به عنوان مثال: آقاي كاوسي فر مدير بخش بانكهاي اطلاعاتي هستند ولي ما ايشان را مدير پروژه خود دريافت و نصب و گسترش آن نيز قرار داديم.

بطور متوسط، چند نفر در ماه خرج اين پروژه كرده‌ايد؟
بطور فيزيكي حدود 12 نفر در ماه تا اين لحظه صرف كرده‌ايم.

محيط سخت افزاري و نرم افزاري شعبه چيست؟
چون ما قبلاً يونيكس داشتيم، براي ارتقاي آن به لينوكس براي سرور شعبه روي آورديم. سيستم عامل خوددريافت ويندوز است كه با وزا  اكس‌اف‌اس (WOSA-XFS) كار ميكند. الان در 120 شعبه سرور لينوكس ردهت نصب شده و نرم افزارهاي ما نيز از راه دور، تعمير و تجديد ميشوند. بانك اطلاعاتي آن اوراكل است.

براي كسي كه ميخواهد كار شما را انجام دهد چه توصيه‌اي داريد؟
1- از تجربه ما استفاده كند.
2- حتماً به بالاترين مقام اجرايي، بدون واسطه وصل باشد و از حمايت بي دريغ او برخوردار باشد.
3- سازمان، تشكيلات و ساختار مديريت پروژه آن معلوم و منسجم باشد و قبلا آماده شود.
4- همراهي ادارات و مقامات ديگر سازمان كه سامانه‌ها بايد در ارتباط با آنها باشد را داشته باشد.

شيرين‌ترين خاطره و دوست داشتني‌ترين كار شما چه بوده است؟
اول از همه راه اندازي دستگاه‌هاي خوددريافت و پيشگامي در ايران كه شيريني خاصي داشت. ديگري راه اندازي طرح هسته بانكداري است (Core Banking) كه دنبال محصول و انتخاب آن هستم. آقاي كاووسي: يكي از آنها اين است كه جريان‌هاي مخالف بعد از به ثمر رسيدن كار، در كنار شما قرار ميگيرند و شما را تاييد ميكنند و مدعي ميشوند كه از اول با شما بوده‌اند. آنروز، روز شيريني است. (آقاي عسگري: البته اگر بگذارند به آن نقطه برسيد)

وقت اضافه خود را چگونه ميگذرانيد؟
اولا كه وقت اضافه اصلاً ندارم. اگر كاري نباشد كه انجام دهم يا وقتي كه همه جا را بسته ميبينم به سراغ باغچه‌ايي كه در ارنگه در كرج دارم ميروم و همراه خانواده و ماهي يكي دوبار باغباني ميكنم. واقعيت اين است كه اگر بخواهيم تفريح كنيم به انبوه كارهاي انجام نشده نميرسيم. الان 6 ماه هست كه گاهي سر درد ميگيرم. افراد ديگر به پروژه‌هاي خودشان فكر ميكنند و من چون به كل بانك فكر ميكنم و موانع و معضلات را ميبينم، سعي ميكنم كه به ديگران منتقل نشود و سعي ميكنم كه راهي پيدا كنم كه علاوه بر حقوقي كه ميگيرند، به نوعي جبران زحمات آنها بشود.

چه چيزي باعث ميشود كه شب‌ها از خواب بپريد؟
اگر خوابم ببرد، ديگر از خواب نمي‌پرم. اما فشار كار و مشكلات سازماني باعث ميشود كه ماهي چند بار به راحتي خوابم نبرد. شايد دليلش اين باشد كه به كسي نه نگفتم. بانك مسكن بسيار عقب بود و اگر دو يا سه سال تاخير ايجاد شود،‌ بانك مسكن دچار مشكل ميشود. اعتقاد من اين است كه اگر تا انتهاي سال 84، خودمان را جمع نكنيم (بانك مسكن)، ديگران ما را جمع ميكنند.
ما 10 سال طلايي را تلف كرديم.

راه راست:
1- آقاي عسگري با لطف به تمام سوالهاي ما جواب دادند كه از ايشان و آقاي مهدي كاووسي كه در جلسه حضور داشتند تشكر مي‌نماييم.
2- با توجه به كارها و ميزان مكانيزاسيون بانك مسكن تا قبل از مديريت آقاي عسگري، ايشان و همكارانشان كاري صعب در پيش دارند. اميدواريم كه از حمايت حضرت حق برخوردار شوند.