سامانه الكترونيكي اطاق پاياپاي چك (اپاچ) - طرح كلي
Electronic Check Clearing House System( CECH )
شرکت تجارت الکترونيک ايرانيان - عبدالحميد منصوری
1- مقدمه :
يكي از سيستم هاي مهمي كه شعب بانك هاي مختلف كشور با آن سروكار دارند سيستم كِلِرينگ (پاياپاي) چك است. در اين سيستم اشخاص براي وصول چك خود به شعبه اي كه در آن حساب جاري دارند مراجعه كرده و چك را به همراه فرمي در اختيار مسئول مربوط قرارمي دهند. اينگونه چك ها به دو نوع چك ساير شعب همان بانك (بانك هايي كه فاقد حساب جاري فراگير و يا حساب جاري سراسري) و چك ساير بانك ها تقسيم مي شوند. در نوع اول، چك مربوط به يكي از حساب هاي شعبه ديگري از همان بانك است و در نوع دوم چك مربوط به حساب ساير بانك ها مي باشد. براي وصول كردن چك ساير شعب در پايان هر روز چك ها جمع آوري شده و به شعبه وصول كننده عودت داده مي شود. چك ساير بانك ها نيز توسط مسئول كِلِر به مركزي به نام اطاق پاياپاي ارسال مي شوند و مسئولين كلر بانك ها در آنجا چك هاي مربوط به بانك خود را جدا كرده و به شعب صاحب حساب جهت تائيد يا عدم تائيد ارسال مي دارند.
وصول چك هاي كلر ساير بانك ها در تهران حداقل 48 ساعت (دو روز كاري) و در شعب شهرستان در بعضي مواقع تا يكماه به طول مي انجامد.
با اين مقدمه براي به حداقل رساندن زمان وصول چك هاي كلر سايربانك ها طراحي و پياده سازي سيستم اطاق پاياپاي الكترونيكي چك (CECH) مطرح شده است كه در بخش هاي ذيل به جزئيات اين طرح مي پردازيم.
2- مزاياي طرح :
مزاياي طرح اتاق پاياپاي چك (CECH) به شرح زير مي باشد.
3- هدف :
طراحي و پياده سازي سيستمي كه از طريق آن بتوان عمليات پاياپاي چك هاي حساب هاي جاري سراسري را به صورت مكانيزه و آنلاين در شعب هربانكي كه مجهز به سيستم متمركز است از قبيل بانك ملي (سيبا) ، بانك رفاه كارگران (جاري همراه) ، بانك صادرات (سپهر) و بانك كشاورزي (مهر) ، بانک ملت (جام) انجام داد.
بدين ترتيب بانك هايي كه داراي سيستم متمركز و خدمات حسابهاي جاري سراسري (Global) هستند مي توانند چك هاي مربوط به اينگونه حساب ها را نقد كرده و عمليات پاياپاي بانكي را به شكل مكانيزه انجام دهند.
4- طراحي كلي سيستم :
براي طراحي چنين سيستمي بانکهای مجهز به سيستم حساب هاي جاري سراسري با يك سرويس دهنده مركزي اطاق پاياپاي الكترونيكي چك (CECH) ارتباط برقرارمي كنند و مشخصات چك را از اين طريق به سرويس دهنده سراسري صاحب حساب جهت تائيد يا عدم تائيد پرداخت چك ارسال ميدارند.
در اين سامانه سه مولفه اصلي داريم كه به شرح هركدام مي پردازيم
4-1- باجه مستقل (CECH) در شعبه
در اين طرح شعبه هايي كه بانك مربوطه آنها مجهزبه سيستم حساب جاري سراسري هستند باجه مستقلي دارند كه عمليات كلرينگ ساير بانك ها را انجام مي دهند. اين باجه داراي كامپيوتري است كه به سرويس دهنده حساب هاي جاري بانك خود اتصال داشته و علاوه برآن به يك سرويس دهنده مركزي اطاق پاياپاي الكترونيكي چك (CECH) نيز اتصال دارد. وظيفه آن اين است كه از طريق يك واسطه كاربردي گرافيكي اطلاعات مربوط به چك را مي پذيرد و پس از ويرايش هاي اوليه آنها را در قالب يك پيام به سرويس دهنده (CECH) ارسال مي دارد. اين اطلاعات عموما عبارتند از :
ضمنا باجه مستقل اين اطلاعات را جهت نگهداري سابقه و ارسال پايان روز آن به سرويس دهنده بانك خود، در جايي ذخيره مي كند.
پس از اينكه باجه (CECH) اطلاعات را براي سرويس دهنده مركزي (CECH) ارسال داشت منتظر پيام از سرويس دهنده مركزي (CECH) ميماند.
پيام بازگشتي يكي از دو حالت زير را داراست:
در اين حالت كامپيوتر (CECH) باجه پيام مناسب را برروي پايانه كاربرد نمايش داده و تراكنش خاتمه مي يابد.
درصورت عدم تطابق امضا(ها) و مهر، مبلغ چك پرداخت نمي شود و پيامي مبني برعدم پرداخت چك به كامپيوتر مركزي (CECH) ارسال مي شود.
4-2- سرويس دهنده مركزي اطاق پاياپاي الكترونيكي چك (CECH)
اين رايانه در واقع نقش اطاق پاياپاي را بازي مي كند و وظيفه آن اين است كه پيام ارسالي از باجه هاي مستقل (CECH) را دريافت كرده و پس از نگهداري سابقه اطلاعات با توجه به كد بانك صاحب حساب، آن را عينا براي سرويس دهنده حساب هاي جاري سراسري بانك صاحب حساب ميفرستد و سپس منتظر دريافت پيام از سرويس مذكور مي ماند. اين پيام يكي از حالات زيراست:
دراين حالت سرويس دهنده مركزي (CECH) اطلاعات محلي (Log) خود را بهنگام كرده و پيام را عينا به باجه (CECH) مربوطه ارسال مي دارد و تراكنش خاتمه مي پذيرد.
اين پيام نيز يكي از دو حالت زيراست :
4-3- سرويس دهنده حساب جاري سراسري دارنده حساب
سرويس دهنده صاحب حساب كامپيوتري است كه حساب هاي جاري سراسري (Global) هر بانك در آن ذخيره شده است. وظيفه آن اين است كه اطلاعات رساني از سرويس دهنده مركزي (CECH) را دريافت كرده ابتدا اطلاعات مربوط به چك را به ساختار مشخصي ذخيره مي كند و سپس ويرايش هاي زير را انجام مي دهد.
پس بررسي هاي فوق در صورتيكه مبلغ چك به هر دليلي قابل پرداخت نباشد سرويس دهنده صاحب حساب پس از بهنگام رساني اطلاعات محلي خود پيام را براي سرويس دهنده مركزي (CECH) مي فرستد و تراكنش را خاتمه مي دهد. درصورتيكه مبلغ چك قابل پرداخت باشد تصوير امضا (ها) و مهر به همراه كد مناسب جهت پرداخت چك در قالب يك پيام به سرويس دهنده مركزي (CECH) ارسال شده و سرويس دهنده حساب جاري سراسري صاحب حساب در انتظار دريافت پيام از طرف مركز (CECH) مي ماند.
اين پيام يكي از دو حالت زير را در بر مي گيرد:
دراين حالت سرويس دهنده صاحب حساب اطلاعات محلي خود را بهنگام كرده و تراكنش خاتمه مييابد.
دراين حالت مبلغ چك پرداخت شده است و سرويس دهنده صاحب عمليات، حسابداري (صدورسند) را انجام مي دهد و پس از بهنگام رساني اطلاعات محلي به تراكنش خاتمه ميدهد.
5- قابليت هاي تكميلي سيستم (CECH) :
با استفاده از چنين بستر سخت افزاري و نرم افزاري قابليت تعميم ساير سرويس هاي سراسري نظير واريز نقدي به انواع حساب هاي متمركز ، انتقال بين حساب هاي متمركز، سرويس هاي مربوط به انواع حساب هاي پس انداز و كليه فعاليت هايي كه قبلا در هريك از بانك ها به شكل مستقل امكان پذير بود، وجودخواهد داشت.
6- مدت و مراحل انجام كار :
براي نيل به سيستم اطاق پاياپاي الكترونيكي چك (CECH) مراحل و زمان هاي زير پيش بيني مي گردد.
1. تصويب كليات طرح (جزوه مذكور) دو هفته
2. سازماندهي نيروي انساني و تشكيل تيم يك ماه
3. طراحي تفصيل طرح يك ماه
4. نمونه سازي و مدل سازي طرح(Prototype ) دو ماه
5. پياده سازي سه ماه
6. نصب و راه اندازي در 4 شعبه در دو بانك مجهزبه سيستم سراسري دو ماه
7. تيم عملياتي جهت تغيير موارد مورد نياز جهت اجراي سيستم (بند6). وظيفه اين تيم تدوين دستورالعمل ها و بخش نامه ها و ... مي باشد.
7- جدول زمانبندي طرح :
زمان بندي مراحل انجام طرح هفت ماه پيش بيني مي شود كه تفكيك آن به شرح جدول زير مي باشد.
جدول زمان بندي طرح
8- نيروي انساني :
نيروي انساني و تركيب آن جهت انجام طرح به شرح زير ميباشد :
مدير پروژه يك نفر
طراح و آناليست ارشد سه نفر
كارشناس عالي بانك سه نفر
مهندس سيستم يك نفر
مهندس شبكه يك نفر
كارمند اداري دو نفر
9- شبكه طرح :
شبكه طرح در اين مرحله براساس پروتكل TCP/IP در نظر گرفته شده است و در شروع كار از هر نوع ارتباط ممکن حتی خطوط دايال آپ استفاده خواهد شد و براساس افزايش حجم تراكنش تبديل به خطوط بهتر ميشود.
10- امنيت :
امنيت انتقال اطلاعات در شبكه اطاق پاياپاي الكترونيكي چك براساس SSL تدوين خواهد شد. امنيت دسترسی کاربران بر اساس سطوح و گروه کاربران و از فن آوری "رموز يکبار مصرف ( One Time Password ) استفاده خواهد می شود. رموز يکبار مصرف (One Time Password ) بصورت پويا توسط Client توليد می گردند ودارای عمر مفيد ثابتی هستند وبرای Server فقط در طول عمر مفيد( بطور مثال 30 ثانيه ) قابل شناسائی و تشخيص می باشند.
11- هزينه :
هزينه انجام و مديريت طرح معادل سه ميليارد ريال می باشد. هزينه مذکور فاقد هزينه های سخت افزاری و فضای اداری و تجهيزات مخابراتی و ارتباطی می باشد. فضای اداری صدور 200 متر مربع مورد نياز می باشد و نوع سخت افزار و تجهيزات در زمان طرح تفصيلی ارائه خواهد شد که تصور بر اين است که از خانواده و منطبق بر سخت افزار و نرم افزارهای موجود در سيستم بانکی ايران خواهد بود.